Foute die

Ik citeer Trouw, alweer een paar weken geleden. ‘Hij had zich een beetje gevoeld als Harry Potter toen die voor het eerst op tovenaarsschool Zweinstein aankwam, zegt zoon.’ Anniek van den Brand opent met deze zin een vermakelijke column over haar zoon die voor het eerst naar een disco gaat. Maar wat gaat hier mis? Precies: haar ‘die’. Mijn ‘die’ is prima. Anniek moest gewoon schrijven ‘… als Harry Potter toen hij voor het eerst …’

Ik ben foute die’s gaan verzamelen maar stopte. Hoe het komt komt het. Maar het gaat wel erg vaak mis met ‘die’. Misschien zijn we een beetje bang om naar een persoon of zaak te verwijzen met een voornaamwoord waar een geslacht bij hoort. Neem deze zin: ‘Pas als een klant/partner vertrouwen heeft, zal die willen samenwerken of een opdracht willen geven.’ Ís de de schrijver bang om naar de mogelijk vrouwelijke klant met ‘hij’ te verwijzen?

Of deze: ‘Ik als een gek teruggerend naar huis om Marja op te halen, maar die was weinig onder de indruk. Tja je bent dierenarts of je bent het niet natuurlijk; die zal al wel erger gezien hebben.’ Of deze: ‘Van Rhijn kan de blijvende vervanger worden van Van der Wiel indien die komende zomer naar Valencia vertrekt.’

Deze zinnen komen uit gerenommeerde kranten. Zij deugen niet. Die zinnen, welteverstaan. ‘die’ is gewoon een betrekkelijk of aanwijzend voornaamwoord dat we af en toe zelfstandig mogen gebruiken. En voor het overige verwijzen we met bijvoorbeeld hem, haar, hij of zij. Wel doen hoor.

Dat of wat

‘De jonge Lyra snapt als enige hoe een prachtig gouden meetinstrument werkt, wat haar in contact brengt met eigenzinnige wetenschappers, een pratende ijsbeer en vliegende heksen.’ Deze zin las ik in de omroepgids. Het is een mooi voorbeeld van het belang van goed dat-wat-gebruik. Stel dat de omroepgids schreef: ‘De jonge Lyra snapt als enige hoe een prachtig gouden meetinstrument werkt, dat haar in contact brengt met eigenzinnige wetenschappers, een pratende ijsbeer en vliegende heksen.’ Dan zou er een heel andere film op tv komen.

De wat-film gaat over Lyra. Omdat zij snapt hoe het gouden kompas werkt, ontmoet ze een eigenzinnige wetenschapper, een pratende beer en een vliegende heks. Zij willen alles weten over het kompas. De dat-film gaat ook over Lyra. Een kompas brengt haar naar een eigenzinnige wetenschapper, een pratende beer en een vliegende heks. Hoe dat kompas werkt, boeit hen niet.

In de boeken ligt het wat-scenario voortdurend op de loer. De lezer krijgt stukje bij beetje meer te weten over Lyra en haar gave. Maar in de film had het dat-scenario helaas de overhand: het Gouden Kompas werd een mooie avonturenfilm maar daar blijft het ook bij. Waarom Lyra als enige dat kompas begrijpt, begrijpen wij kijkers nog niet. Lees de boeken. Die zijn prachtig.

Dat en wat. Het zijn betrekkelijk voornaamwoorden. Ze worden vaak mishandeld. Wat heel jammer is. Binnenkort lees je hier de regels. Dat zal je leren.

%d bloggers liken dit: