Secretaressedag geüpdatet

550secretaressedagCrop

Ik herinner me dat, toen ik nog echt een baan had, je ’s avonds bij het naar huis gaan precies kon zien wanneer het secretaressedag was. Tientallen dames verlieten die dag het gebouw met een grote bos bloemen. Hoe slechter de baas, hoe groter de bos.

Ik heb geen baan meer en vervreemd dus enigszins van het echte leven. Maar als je nu tientallen dames met een bos bloemen hun werkplek ziet verlaten, is het Valentijnsdag. Secretaressedag wordt tegenwoordig anders ingevuld. Met wellness bijvoorbeeld of een training of, de crisis is immers alweer voorbij, met allebei.

De afgelopen jaren verzorgde ik op secretaressedag workshops over de nieuwe spelling. Dat is in feite zo’n combi van wellness en training. Hoe gek ook, een workshop over spelling is namelijk gewoon leuk. Dat heeft drie oorzaken. In de eerste plaats is het leuk om iets heel concreets te leren. Waarom schrijf je tegenwoordig ‘pannenkoek’ in plaats van ‘pannekoek’? Hoe schrijf je ‘sms’je’? En hoe vervoeg je het werkwoord ‘upgraden’? Je wist het niet en na afloop weet je het wel. In de tweede plaats is het soms ook gewoon lachwekkend. Je ziet namelijk wat de gevolgen zijn als je rigide vasthoudt aan regels. ‘De geüpdatete brief moet alsnog geüpgraded worden.’ Het is correct maar het voelt vreemd.

Maar de belangrijkste oorzaak is gewoon het heerlijke schoolbankjesgevoel dat zo’n workshop oproept. Alleen al het dictee. Ik open zo’n workshop met een dictee en onmiddellijk ontstaat er een wat gespannen, giechelige sfeer die omslaat in een wat gespannen stilte als ik begin met voorlezen. We zijn weer helemaal terug in vroeger. Niet aan te bevelen dus voor mensen met hele slechte herinneringen aan school. Voor de anderen: ik lees eerst de hele zin voor en dan de zin in stukjes. Pennen klaar?

Lekker ipadden

Volgende week verzorg ik een dictee voor illegale tekstschrijvers, een groep Groningse tekstschrijvers die geen lid zijn van Tekstnet. Maar ik ben de beroerdste niet. En bovendien, een dictee maken, zo’n kans laat je niet voorbijgaan. Of voorbij gaan?

Mijn dictee gaat niet over te allen tijde of onmiddellijk of over het przewalskipaard. Mijn dictee zou je foutloos moet kunnen maken als je de spellingsregels kent.

Wat oriënterend gegoogel inzake de regels rond het vervoegen van Engelse werkwoorden levert een onverwachte vondst. Het werkwoord ‘ipadden’ in de betekenis van ‘met de iPad bezig zijn’.

Ik herinner me nog hoe ik moest wennen aan het werkwoord ‘computeren’ dat mijn kinderen bezigden toen ze klein waren en er een computer in huis kwam. Ik vond het een misbaksel. Het woord, welteverstaan. Maar niet veel later vaardigden wij huisregels uit rond het computeren. Niet langer dan een half uur, en niet na het eten. Nu maken kinderen ongetwijfeld ruzie over de iPad. Ik vraag me wel af of ouders bij het formuleren van de huisregels daarover die regels correct spellen. Dat is belangrijk want als kinderen hun ouders op spelfouten betrappen, verliezen die ouders hun geloofwaardigheid.

Laat ik daarom een kant-en-klare formulering voor u klaarzetten. Zodat uw kinderen u blijven geloven, ook als er een zwarte piet door de cv-installatie kruipt.

Kinderen onder de 16 mogen in dit huis voor 19.00 uur maximaal 1 uur ipadden. Ipadden na die tijd is alleen toegestaan als je ervoor niet geïpad hebt én het voor school nodig is. Daarvoor dien je een door school ge-e-maild bericht aan je vader of moeder te laten zien. Is er een mede-ipadder? Dan geldt dat het oudste kind de oudste iPad krijgt.

U ziet, niet alleen de spelling laat zich nauwelijks beregelen.

(Bekijk hier het dossier ‘De spelling van werkwoorden van Engelse herkomst’ van Onze Taal)

Nu u

Maria, mijn kleine nichtje, zit de hele dag ten huize van mijn broer te msn’en of illegaal gedownloade films te kijken. Mijn broer heeft een bloeiend verhuisbedrijf dat wekelijks zo’n vijftien gezinnen verhuist. Hij maakt zich wat zorgen over al dat gecomputer. Hij heeft Maria beloofd dat als ze een week niet computert, iPadt en laptopt hij haar met haar hele klas op een dagje zeilen trakteert. Heus, verzekerde hij haar, als je aan de lijzijde van de boot blijft, is het goed te doen. Ik hoorde dit niet van hem maar van haar: per Skype. Nou maar hopen dat ze haar geheim goed heeft bewaard.

Al dat gecomputer is wat vreemd want ze zit op zo’n school waar ze de leerlingen doodgooien met creativiteit en samenwerken en groepsdynamica. Inderdaad, een school die werk volgens de principes van Maria Montessori. Op deze montessorischool zitten 150 leerlingen. Niet veel maar groot genoeg om aan de nieuwe criteria van staatssecretaris Sander te voldoen.

En klein genoeg om samen naar het voetbal te gaan. Met de hele school gingen ze naar Nederland – Roemenië. Wat een uitje! Woorden schoten tekort. De supporters waren allemaal in het oranje gekleed. Enkele hadden zelfs oranje haar. Iemand had een oranje korset over zijn wollen trui. Ik ben allergisch voor wol maar als ik dat hoor krijg ik het benauwd in mijn acryl trui. Het uitstapje was echt een ad-hocbeslissing van de nieuwe directeur. Er waren 50 vrijkaartjes. Die laat je niet liggen.

En nu allemaal naar de maandag-, dinsdag- en woensdagtest van beterspellen.nl. Ja, niveau 3 F. En nee, niet spieken. Ik had in totaal 3 fouten waarvan 3 vandaag. Nu u.

Jip-en-janneketaal

Dat dictee van gisteren was heel makkelijk. En net gisteren was ik er niet. Vorig jaar was ik er trouwens ook niet. Vreemd. Zou het iets freudiaans zijn? Een van de instinkers was gisteren het begrip ‘jip-en-janneketaal’. Daarom heb ik voor u even de regels op een rij gezet. Ze komen uit de leidraad, de officiële spellingsgids. Ik schrapte hier en daar wat voorbeelden maar voor het overige is dit hun tekst. Ere wie ere toekomt en een kind kan de was doen.

Houd hieronder in de gaten het verschil tussen een samenstelling en een afleiding. Een samenstelling bestaat uit 2 of meer woorden die tezamen een nieuw woord vormen. Een afleiding bestaat uit 1 woord met een betekenisloze toevoeging waardoor het woord verbogen of vervoegd wordt.

Een afleiding van een persoonsnaam krijgt een kleine letter: marxisme bijvoorbeeld of montignaccen. Ook als de naam van een persoon ongewijzigd wordt gebruikt om een voorwerp te benoemen, vervalt de hoofdletter. Alleen als het voorwerp het product is van de arbeid of creativiteit van de genoemde persoon, behouden we de hoofdletter.

Dus: ‘Die auto is een  diesel.’ En ‘Dat lijkt me een echte Rembrandt.’

Persoonsnamen die zijn gegeven aan schepen of andere voertuigen, behouden de hoofdletter. ‘Dat is een mooie Ford.’

Een samenstelling met een persoonsnaam behoudt de hoofdletter. Alleen als de genoemde persoon niet betrokken is bij het nieuwe begrip schrijven we het woord met kleine letter. Het bekendste voorbeeld is de balkendenorm, genoemd naar de toenmalige minister-president Balkende.De norm verwijst niet naar zijn salaris maar naar het salaris van de Nederlandse minister-president. En dus is een Shakespearedrama een drama dat geschreven is door William Shakespeare en een shakespearedrama een drama dat geschreven is volgens de regels zoals die gehanteerd werden door William Shakespeare.

De hoofdletter wordt ook behouden als een instelling of een merk genoemd wordt naar een persoon: een Philipslamp. Als het verband met de persoon is verzwakt, verliest de samenstelling haar hoofdletter. Een Beatlesplaat is een plaat gemaakt door The Beatles, beatlehaar is haar zoals The Beatles, maar gedragen door iemand anders.

Samenstellingen met de naam van een uitvinder of ontdekker krijgen een kleine letter: de coopertest en montessorionderwijs. Maar als we de naam los gebruiken om expliciet naar de uitvinder of ontdekker te verwijzen, behouden we de hoofdletter.  We schrijven dus: zij heeft alzheimer maar ook: Zij heeft de de ziekte van Alzheimer.

En dan klagen mensen nog over de complexiteit van de spellingsregels! U ziet: volgend jaar gewoon meedoen, zo moeilijk is het niet.

Bekijk de leidraad zelf

Correct Nederlands

Aanstaande woensdag verzorg ik in Uithuizermeeden een training Verzorgd Nederlands. Het is een try-out voor meer trainingen hier in het hoge Noorden. ‘Hé Sorgdrager,’ zie ik u denken, ‘de namen van windstreken schrijven we met een kleine letter!’ Ja, dat klopt maar als we er een geografisch, economisch of politiek gebied mee bedoelen, gebruiken we een hoofdletter. Dus: ‘Het hoge Noorden begint ten noorden van Groningen.’

De Volkskrant – trots sponsor en facilitator van het Groot Dictee der Nederlandse taal – laat enkele deelnemers aan het woord over het belang van correcte spelling.  Wat mij opvalt in hun redenering is vooral dat correctheid geen doel op zich is. Waar het om gaat zijn drie dingen:

  • spelfouten leiden af
  • een tekst is heel vaak een visitekaartje
  • spelfouten zijn slecht voor het imago

Het blijft jammer dat het allemaal zo defensief is geformuleerd. Daarom heb ik het liever over verzorgd Nederlands. Dat is Nederlands waaraan de lezer ziet dat de afzender er aandacht aan besteedde. Zoals Hilco Buisman (47), eigenaar snackbar Rian in Hardenberg:

‘Ik ben geen spellingspecialist, maar let er zeker op. Klanten spreken me aan als er iets verkeerd op de kaart staat. Sjasliek, dat kan je wel op vier manieren schrijven. Dan kijk ik hoe het op de verpakking staat. En of het een beetje oogt, wat ik er dan van maak. Want ja, dat telt ook hè?’

In Hardenberg heb ik veel trainingen verzorgd maar ik kan niet zeggen dat ik snackbar Rian ken. Eigenlijk wel jammer want ik had graag het gesprek gebracht op de spelling van kroketje, frikandel en berenhap naast frikadel, croquet en beregoed. Maar er is in Uithuizermeeden wel café-petit-restaurant Royal. Misschien dat ik daar maar eens langs ga.

Geupdated geüpdated geüpdatet ge-updated ge-updatet

Waarom de voltooide tijd van ‘updaten’ ‘geüpdatet’ is en niet ‘geüpdated’. Het draait om de stam van het werkwoord. Hoe schrijven we die in het Nederlands?

‘Laatst raakte een collega tijdens het teaën echt helemaal buiten zinnen. Wat doe je dan? Dan bitchslap je haar. Toch? Jammer was dat een andere collega graag vlogt en alles razendsnel youtubede. Dat is niet zo erg maar als er mensen zijn die wat wilfen en hun telefoon gewebenabled hebben, kunnen zij mijn imagoschade behoorlijk upscalen als zij dat filmpje uploaden en daar ook nog even over twooshen om zo hun eigen imago een boost te geven. Uiteindelijk viel het mee. Mijn vrouw outpacete zichzelf toen ze haar hand over heur hart streek en de freakende collega outplacete en niet mij.’

Wat is Nederlands toch een rijke taal. Die rijkdom danken we onder andere aan ons vermogen om schaamteloos te jatten. De nieuwe woorden die dan ontstaan noemen we ‘leenwoorden’ maar het is bij leenwoorden over het algemeen ‘hebben is houden’.

En vervolgens moeten we ze gebruiken. In spreektaal is dat geen enkel probleem. En die woorden correct schrijven is ook niet zo moeilijk. Genootschap Onze Taal, ook uw genootschap, heeft een prachtig overzicht gemaakt van meer dan 1000 leenwerkwoorden uit het Engels. Klik en geniet. Kijk op http://www.onzetaal.nl/taaladvies/advies/engelse-werkwoorden. Je kunt vervolgens ook zelf een leuk dictee met Engelse leenwerkwoorden maken.

Je vindt op de site van Onze taal ook de regels. Die regels zijn simpel maar moeten wel correct worden toegepast. Het draait daarbij eigenlijk maar om één ding: wat is de stam van het werkwoord? Neem het werkwoord ‘outplacen’. De stam is gewoon [ouplace]. Wil je dat in de voltooide tijd zetten dan zet je er [ge] voor en een [t] achter. Bij updaten geldt hetzelfde. Je schrijft dus ‘geüpdatet’. Die umlaut op de [u] is nodig omdat anders de tweeklank [eu] ontstaat, zoals in ‘Apenheul’.

Groot Dictee

Jammer, jammer, jammer. Ik kan vanavond niet meedoen aan het Groot Dictee. Het Taalcentrum-VU, voor wie ik veel trainingen verzorg, nodigde mij en mijn collega’s uit voor een soort van leraarsvergadering. Nu ik dit schrijf, slaat me de schrik om het hart. Dit kan geen toeval zijn. Ze gaan ons testen! Wie meer dan 10 fouten heeft, mag niet meer voor het Taalcentrum-VU werken. Jammer, jammer, jammer.

Want ik weet nu wel hoe je ‘Bokseropstand’, ‘balkenendenorm’ en ‘eau de toiletteje’ schrijft (zie het dictee van vorig jaar) maar dat is te danken aan dat dictee. Nee – ik ken de meeste regels en kan die meestal goed uitleggen maar voor het Groot Dictee zal ik nooit een voldoende scoren.

Is dat erg? Nee. Vind je dat erg? Ik vind het jammer. Maar het gaat maar ten dele om kennis van de regels. Het gaat bij het Groot Dictee ook om een enorme woordenschat. Ik heb vandaag voor het eerste ‘eau de toiletteje’ gebruikt. Mocht ik het ooit nog eens nodig hebben, dan zoek ik het op. Het liefst gewoon in mijn papieren Van Dale. En anders in het digitale Groene Boekje bij de Taalunie.

Ik moet toegeven dat het voorlezen van een dictee erg leuk is. In welke groep ik dat ook doe, het proces verloopt altijd hetzelfde. Eerst wordt er wat gegiecheld. Dan geschuifeld. Dan wordt het stil, heel stil. De deelnemers -volwassenen met over het algemeen een meer dan gemiddeld inkomen en navenant IQ- hebben de pen paraat. En zijn bloedserieus. Spellen telt.

Overigens: mijn werkdag begint al maanden met een oefening op beter spellen.nl. Het heeft niets om het lijf maar het is gewoon leuk. En als spellen niet helemaal je ding is, kun je er veel leren. Ik zeg: doen!