Houd het simpel

Vorige week donderdag leerde ik studenten vlot en wervend schrijven in anderhalf uur. Iemand vroeg zich af hoe ik dat doe. Ik ben een begenadigd trainer en deze studenten zijn ook allemaal erg goed. Toch moet ik bekennen dat ik een beetje overdreef. Het vergde 1 uur en 35 minuten. Zeer tegen mijn principes want aan tijdsoverschrijdingen doe ik eigenlijk niet. Ik weet uit mijn ervaringen als trainee hoezeer ik naar koffie en/of en/of lunch en/of de borrel snak, zo tegen het afgesproken uur.

Ik spitste mijn les toe op 4 dingen.

  • Maak het persoonlijk
  • Beperk de lijdende vorm
  • Wees zuinig met je hulpwerkwoorden
  • Hou het kort, hou het simpel

Met als bottom line: bedenk bij ieder woord dat je ook een ander woord kunt gebruiken. Kies dus.

Persoonlijk

Met name aanwijzing 1 is soms ogenopenend. Vergelijk zin 1 en zin 2:

(1) Hartelijk dank voor de mail van gisteren.

(2) Hartelijk dank voor je mail van gisteren.

De tweede zin is aanzienlijk persoonlijker. Gewoon, door dat woordje ‘je’. Maar ook het verschil tussen:

(1) Hierbij stuur ik u … en (2) Hierbij ontvangt u … frappeert.

Lijdende vorm en hulpwerkwoorden

Het zinnetje (uit een van hun teksten) De vaccinatie is gratis en zal op school gegeven worden is een mooi zinnetje om aanwijzing 2 en 3 te verduidelijken. Dat hulpwerkwoordje ‘zal’ is hier volkomen overbodig. Maar de lijdende vorm is hier wel degelijk erg nuttig. Het alternatief is ‘krijgt uw zoon of dochter’ of ‘geeft de verpleegkundige’. Dat richt de blik van de lezer veel te veel op dat pijnlijke voorval dat aanstaande is.

Simpel

En ten slotte ‘Houd het simpel’. Professionals vinden dat moeilijk. En eerlijk gezegd ook een beetje jammer. Ze weten zo veel! Dat mag de ander best weten. Om dit toe te lichten gebruik ik vaak de dia die collega Anneke Nunn ooit maakte. U ziet hem hierboven.

Vlot en wervend, zie ik nu een aantal lezers bedenkelijk fronzen … Nou, dat is natuurlijk ook een les die ik mijn studenten meegeef. Je mag soms ook best een beetje bluffen.

Kans op stroomdip

Schermafbeelding 2016-01-04 om 09.04.19

Onderwerp: de lijdende vorm

Boodschap: de lijdende vorm houdt ’t graag vaag

Een stroomdip houdt het noordoosten in zijn greep. Niet de dip zelf maar de kans op een dip zorgt voor een permanent crisisberaad. Zo’n stroomdip is het gevolg van lijndansen: de hoogspanningsdraden krijgen door de ijzel vleugels waardoor de wind eronder kan komen en ze gaan vliegen.

Wat doe je de hele tijd, tijdens zo’n permanent crisisberaad, vroeg ik me af. Welnu, men zit niet stil, begrijp ik van de websites van de Telegraaf, Nu.nl, RTVNoord, Transportonline, 4News, drimble, headlines nog zeker 5 andere nieuwssites die allemaal exact hetzelfde persbericht publiceren: “Er worden scenario’s besproken en taken verdeeld.” Dat schiet op. Ach ja, de lijdende vorm als ultieme verdoezelaar.

Gisteren hoorde ik Mike Bodé een loflied zingen op Herman van Veen. Dat doet Bodé wekelijks in het programma van Paul Witteman over klassieke muziek. Bodé dichtte: “Herman zingt niet, Herman wordt gezongen”. De lijdende vorm eindelijk gebruikt zoals we hem bedoelden, de mens als instrument van de muze.

Trouwens, als u zondagmiddag (net voor Studio Sport) ook kijkt, let dan eens op het blije, ietwat bleue en opgeluchte lachje van Bodé als hij applaus in ontvangst neemt. Hij deed het. Het is gedaan geworden.

De lijdende vorm deel 2

Op 10 december 2010 beloofde ik nog eens terug te komen op de lijdende vorm. Een vooraanstaand manager sms’te mij onlangs dat hij geleefd wordt. Wat een mooie zin toch. En wat een mooi voorbeeld van die lijdende vorm en wat die vorm doet. Het onderwerp wordt slachtoffer. De lijdende vorm – ik hoef dat niet meer uit te leggen – is de vorm die we kunnen hanteren als het onderwerp een handeling ondergaat. Lijdende vormen hebben soms een door-bepaling, soms ook niet. De zin

Jan wordt gebeten.

ontbeert de door-bepaling. In de volgende zin is die door-bepaling er wel:

Jan wordt gebeten door de hond van de buren.

Vaak is de door-bepaling het onderwerp van dezelfde zin maar dan in de bedrijvende vorm:

De hond van de buren bijt Jan.

In de zin ‘Ik word geleefd’ suggereert de spreker dat anderen hem leven. Wie geleefd wordt is slachtoffer en zwaar de sigaar. Niet hij bepaalt wat er gebeurt en wanneer het gebeurt, anderen doen dat voor hem. Toch is de situatie vrijwel altijd het gevolg van een keuze. De manager had ook stafmedewerker kunnen worden. Of biologische boer. Of avonturier op zee.

Of worden ook zij geleefd? Door de baas, door het ritme van de regen en de drup of door de eindeloze deining en de uitzichtloze verveling van te veel uitzicht?

Ik werd tekstschrijver. Een vrije zelfstandige. Dat suggereert dat ik niet geleefd kan worden. Niets is minder waar. Hier in Leermens is het vakantie. Ik word geleefd door de stilte, door het ontbreken van post, door het (vrijwel) ontbreken van afspraken. Toch heb ook ik een keuze. Blijf ik ieder kwartier de e-mail checken of ga ik de keukenvloer schrobben?

U-gericht schrijven aan de poolcirkel

Betreft: gratis schrijftip

Beste opdrachtgever,

Hartelijk dank dat u mij de opdracht gunde om uw teksten te redigeren. U heeft, u merkt het als u mijn versies leest, een behoorlijk schrijfprobleem. U spreekt uw lezer niet aan. U gebruikt liever de lijdende vorm. Hieronder leest u hoe dat voor u en uw lezers uitpakt.

Stelt u zich voor dat de ober in het restaurant waar u gezellig aanschuift u de kaart aangeeft en zegt: ‘In dit menu worden de gerechten beschreven die wij hier serveren.’ Tuurlijk niet. Die ober zegt: ‘Alstublieft. Hier vindt u alle gerechten die wij serveren. Wilt u vast wat drinken?’

U schrijft echter: ‘In deze studiegids wordt informatie verstrekt over de opleiding ….’. U zou er beter aan doen om te schrijven: ‘U vindt in deze studiegids informatie over de opleiding …’ Waarom? Omdat als u uw lezer aanspreekt (die u dus uw lezer noemt en niet de lezer) u uw lezer weer even bij de les brengt. U weet namelijk als geen ander dat uw lezers de neiging hebben af te haken als het ze te drooggortig wordt. U bijvoorbeeld. Bent u er nog?

Ik niet. Ik ben een weekje naar de poolcirkel. Echt waar. Van uw geld.

Wout Sorgdrager, uw tekstschrijver en schrijftrainer.

width_650.height_300.mode_FillAreaWithCrop.pos_Default.color_White

Trotse meiden

Het gebruik van naamwoordconstructies en de lijdende vorm wordt in veel bedrijven als vanzelfsprekend beschouwd. Door het vermijden van het opvoeren van een handelende persoon ontstaat een stoer soort taal die in zakelijke omgevingen hogelijk wordt gewaardeerd. Wordt gedacht.

Ik stop hoor. Wat de lijdende vorm is, weet u na mijn stukjes van vroeger wel. En over die naamwoordconstructie kom ik nog wel eens te schrijven. Ik hoop dat de redactie van de Ommelander Courant bijgaand artikel niet heeft bewerkt maar glunderend over zoveel zelfwerkzaamheid linea recta doorstuurde naar de drukker.

Het grootste deel van mijn administratie doe ik zelf. Maar het moge duidelijk zijn: als ik ooit overweeg om een ander ons geld te laten tellen, kies ik voor Woldendorp. Hij schreef een zin met 80 woorden. En klanten krijgen viermaal per jaar een nieuwsbrief! Die wil ik niet missen. En bovendien: men ‘zet er fors in op kennis en blijft zich constant ontwikkelen om zo als hoogwaardige speler in de top van de Nederlandse accountantsorganisaties te kunnen blijven presteren.’ Sommige stukjes schrijven zichzelf.

Ondertussen in Zeerijp. De dames van VV De Fivel voetballen nu op een groot veld. In een nieuw tenue. Zo blijven ook zij zich constant ontwikkelen om als hoogwaardige spelers te kunnen blijven presteren.

Waar is de actie?

Bij andere situaties wordt afhankelijk van de functionaris niet altijd een voorlopig rapport opgestuurd. De voorlopige rapporten die bij ons binnen komen worden visueel beoordeeld en op basis van de bevindingen in het rapport worden er bij individuele gevallen de noodzakelijke maatregelen genomen.

Vrijdag kon je bovenstaande zin lezen. De zin is nu al een klassieker in het Nederlands ambtelijk proza. En hij wordt de aanleiding voor een moeilijk stukje. Maar je kunt echt wat leren. Gewoon even opletten.

Wat is de lijdende vorm? De lijdende vorm is een grammaticale constructie. We maken die constructie met het hulpwerkwoord ‘worden’ en een voltooid deelwoord. Een voorbeeld:

(1) De hond wordt geslagen. [lijdende vorm]

De tegenhanger van de lijdende vorm is de bedrijvende vorm. In de bedrijvende vorm zou de zin kunnen luiden:

(2) Jan slaat de hond. [de bedrijvende vorm]

Je ziet: in de bedrijvende vorm is het grammaticale onderwerp van de zin (hier ‘Jan’) ook de handelende persoon. In de lijdende vorm ontbreekt meestal die handelende persoon. Soms is dat helemaal niet erg. Dan doet die handelende persoon er niet zo toe.

(3) Op de trouwerij werd tot diep in de nacht gedanst.

Nu de ambtenaren van afdelingen X en Y uit de nota waarmee ik dit stukje begon. ‘Bij andere situaties wordt … een rapport opgestuurd.’ Waar is de actie? Wie doet het? Jij en ik weten dat niet maar de schrijver en zijn doelgroep weten het vast wel. Laten we de afdeling die een voorlopig rapport stuurt ‘afdeling X’ noemen. Als we de lijdende vorm omzetten in de bedrijvende vorm krijg je dus:

Bij andere situaties stuurt afdeling X niet altijd een voorlopig rapport.

Wie beoordeelt de voorlopige rapporten? Inderdaad. Dat zijn ‘wij’. Dus:

De voorlopige rapporten die bij ons binnen komen, beoordelen we visueel.

En dan het derde deel van passage. Wie neemt de noodzakelijke maatregelen? Opnieuw: jij en ik weten dat niet. Maar laten we zeggen dat de ontvangers dat doen. Dan mogen we gewoon ‘wij’ gebruiken en staat er dus:

Op basis van de bevindingen in het rapport nemen we bij individuele gevallen de noodzakelijke maatregelen.

Echt, er zijn veel situaties waarin de lijdende vorm nuttig kan zijn. Maar hanteer de stelregel: check je zin als je het hulpwerkwoord ‘worden’ gebruikt. Hanteer je de lijdende vorm? Ja? Ga dan na of je de handelende persoon terecht uit beeld laat. Tien tegen een dat die handelende persoon dan alsnog opduikt.

Goedemorgen!

Bronnen
Burger en De Jong, Handboek stijl Noordhoff Uitgevers. Groningen, 2009. ISBN: 978 90 01 70965 5
Taaladviesdienst (de vraagbaak van de Nederlandse TaalUnie)

%d bloggers liken dit: