Secretaressedag geüpdatet

550secretaressedagCrop

Ik herinner me dat, toen ik nog echt een baan had, je ’s avonds bij het naar huis gaan precies kon zien wanneer het secretaressedag was. Tientallen dames verlieten die dag het gebouw met een grote bos bloemen. Hoe slechter de baas, hoe groter de bos.

Ik heb geen baan meer en vervreemd dus enigszins van het echte leven. Maar als je nu tientallen dames met een bos bloemen hun werkplek ziet verlaten, is het Valentijnsdag. Secretaressedag wordt tegenwoordig anders ingevuld. Met wellness bijvoorbeeld of een training of, de crisis is immers alweer voorbij, met allebei.

De afgelopen jaren verzorgde ik op secretaressedag workshops over de nieuwe spelling. Dat is in feite zo’n combi van wellness en training. Hoe gek ook, een workshop over spelling is namelijk gewoon leuk. Dat heeft drie oorzaken. In de eerste plaats is het leuk om iets heel concreets te leren. Waarom schrijf je tegenwoordig ‘pannenkoek’ in plaats van ‘pannekoek’? Hoe schrijf je ‘sms’je’? En hoe vervoeg je het werkwoord ‘upgraden’? Je wist het niet en na afloop weet je het wel. In de tweede plaats is het soms ook gewoon lachwekkend. Je ziet namelijk wat de gevolgen zijn als je rigide vasthoudt aan regels. ‘De geüpdatete brief moet alsnog geüpgraded worden.’ Het is correct maar het voelt vreemd.

Maar de belangrijkste oorzaak is gewoon het heerlijke schoolbankjesgevoel dat zo’n workshop oproept. Alleen al het dictee. Ik open zo’n workshop met een dictee en onmiddellijk ontstaat er een wat gespannen, giechelige sfeer die omslaat in een wat gespannen stilte als ik begin met voorlezen. We zijn weer helemaal terug in vroeger. Niet aan te bevelen dus voor mensen met hele slechte herinneringen aan school. Voor de anderen: ik lees eerst de hele zin voor en dan de zin in stukjes. Pennen klaar?

Waarom ‘geüpdated’ fout is

Ik verzorg met enige regelmaat trainingen over spelling. En dan verbaas ik me over mezelf. Ik ben geen pietje-precies. Integendeel : ik ben misschien wel een beetje slordig. Maar zo’n spellingstraining is gewoon leuk om te doen. Waarom? Vooral omdat het zo’n hoog kruiswoordpuzzelgehalte heeft. En ook wel omdat telkens weer blijkt dat er meer orde zit in de wirwar van spelregels dan je op het eerste gezicht zou denken. Geruststellend.

Het werkwoord ‘updaten’ bijvoorbeeld. Cursisten ervaren dat als een Engels werkwoord. Ik -frik- corrigeer hen. Nee, het is een Nederlands werkwoord van Engelse herkomst. Engelsen zeggen immers ‘to update’. Spijkers op laag water, zie je mensen denken. Dat verandert als ik ze laat zien hoe je de voltooide tijd spelt: geüpdatet. Immers: de stam van ‘updaten’ is [update]. Je plaatst er ‘ge’ voor (en zet dan een trema op de ‘u’ want anders staat er ‘eu’) en een ‘t’ achter. De klank van de stam eindigt namelijk op een harde plofklank die in ’t kofschip staat.

Er zijn taaie rakkers die dat nog steeds gewoon fout vinden. Wat je ook beweert en wat je ook uitlegt. Zo ook de medewerker van de Facilitaire Dienst die de richtingaanwijsbordjes maakte voor mijn training ‘Je Nederlands geüpdatet’. Hij schreef ‘Je Nederlands geüpdated’. En geen haan die ernaar kraaide.

Ps: de oplettende lezer (en dat waren er zo’n 5000) kent deze blog. Ook deze week dien ik u nog een ‘best of’-selectie op, wegens drukke werkzaamheden in Marokko.

Eten in België

Mijn schoonzus nodigde ons uit voor een lang weekend in een van hun buitenhuizen en – ik citeer – ‘een lekkere wandeling door het bos, wijntje bij het haardvuur en/of een heerlijk belgisch wild-menuutje* in een van de knusse restaurantjes die België rijk is.’ De asterisk verwijst naar een voetnoot waarin ze schrijft niet te weten wat de correcte spelling is. Dat verbaast me want ze is wiskundige en de beta’s deden het erg goed bij het grote dictee. Nou deed ze het intuïtief helemaal niet zo slecht.

Ik sta nog in de dicteestand en kan het niet laten … De correcte spelling is een beetje afhankelijk van wat we gaan doen. Als we een klein menu gaan nuttigen waarin vlees zit van Belgische beesten is het een Belgischwildmenuutje. Als het een typisch Belgisch menu wordt met wild erin verwerkt is het een Belgisch wildmenuutje. Als het een wild menu is schrijven we een Belgisch, wild menuutje. En het zou natuurlijk ook zomaar kunnen dat we “gaan voor een” Belgisch Belgischwildmenuutje of een wild Belgisch Belgischwildmenuutje. Brrr, belooft u me overigens nooit “voor iets te gaan” in een restaurant?

U vraagt zich natuurlijk af of in de vorm Belgischwildmenuutje de hoofdletter wel op zijn plaats is. Jazeker. Regel 16.I van de Leidraad bepaalt namelijk dat samenstellingen en afleidingen met de naam van een taal of dialect de hoofdletter behouden (let op: werkwoorden en daarvan afgeleide zelfstandige naamwoorden schrijven we wel met een kleine letter). Een Belgischwildmenuutje kan bijvoorbeeld  behoorlijk verfranst worden.

U ziet: het is niet vreemd dat de beta’s goed spelden. Het is namelijk helemaal niet zo moeilijk.

Mijn vriend de krant

De krant is een meneer, een meneer die jij in de loop der jaren leert kennen. En een meneer die jou in de loop der jaren leert kennen. Eigenlijk is mijn relatie met deze meneer best intiem. Ik deel mijn ontbijt met hem. Als ik bof zelfs op bed. En ik als ik ga slapen mag hij ook vaak mee: een kruiswoordpuzzeltje voor het slapengaan is echt een aanrader voor hen die de slaap maar moeilijk kunnen vatten. De krant was een meneer en die meneer wordt langzamerhand een vriend, een huisvriend.

Mij is het niet overkomen maar ik hoorde onlangs iemand vertellen over weer iemand anders dat zij een soort tupperwareparty’s (Nederlands woord dus aan elkaar en geen ‘ie’ op het eind want dat is Engels en de ‘s’ los want anders verkeerde uitspraak mogelijk) voor vriendinnen organiseerde waar zij tassen showde die weer een andere vriendin maakte. ‘Mooie tassen’ vond mijn bron, ze ‘kon niet anders zeggen’.  Maar sommige vriendinnen vonden het toch een ongemakkelijke situatie. Ik weet dat mijn moeder ooit naar een echte tupperwareparty ging. Nee-zeggen tegen een vriendin ging haar moeilijk af en dus kwam ze thuis met enkele erg dure bakjes die zich in ons huishouden waarschijnlijk nooit helemaal welkom hebben gevoeld. Voor wie mijn vriend de krant van vandaag las: die bakjes voelden zich als een schoonmaakster met negroïde uiterlijk in politieregio Kennemerland.

De laatste jaren probeert mijn vriend de krant mij van alles te verkopen Ik begin daar een hekel aan te krijgen. Dat een krant advertenties plaatst begrijp ik. Maar adverteren voor je eigen spullen in je eigen krant vind ik op het randje. De zaterdagse bijlage van de Volkskrant krijgt langzamerhand de uitstraling van een catalogus. Als ik ongevraagd reclamedrukwerk wil, haal ik de sticker wel van de brievenbus.

Er is een voordeel. Ik leer ‘nee’ zeggen tegen een vriend. Dat is niet makkelijk.

Jip-en-janneketaal

Dat dictee van gisteren was heel makkelijk. En net gisteren was ik er niet. Vorig jaar was ik er trouwens ook niet. Vreemd. Zou het iets freudiaans zijn? Een van de instinkers was gisteren het begrip ‘jip-en-janneketaal’. Daarom heb ik voor u even de regels op een rij gezet. Ze komen uit de leidraad, de officiële spellingsgids. Ik schrapte hier en daar wat voorbeelden maar voor het overige is dit hun tekst. Ere wie ere toekomt en een kind kan de was doen.

Houd hieronder in de gaten het verschil tussen een samenstelling en een afleiding. Een samenstelling bestaat uit 2 of meer woorden die tezamen een nieuw woord vormen. Een afleiding bestaat uit 1 woord met een betekenisloze toevoeging waardoor het woord verbogen of vervoegd wordt.

Een afleiding van een persoonsnaam krijgt een kleine letter: marxisme bijvoorbeeld of montignaccen. Ook als de naam van een persoon ongewijzigd wordt gebruikt om een voorwerp te benoemen, vervalt de hoofdletter. Alleen als het voorwerp het product is van de arbeid of creativiteit van de genoemde persoon, behouden we de hoofdletter.

Dus: ‘Die auto is een  diesel.’ En ‘Dat lijkt me een echte Rembrandt.’

Persoonsnamen die zijn gegeven aan schepen of andere voertuigen, behouden de hoofdletter. ‘Dat is een mooie Ford.’

Een samenstelling met een persoonsnaam behoudt de hoofdletter. Alleen als de genoemde persoon niet betrokken is bij het nieuwe begrip schrijven we het woord met kleine letter. Het bekendste voorbeeld is de balkendenorm, genoemd naar de toenmalige minister-president Balkende.De norm verwijst niet naar zijn salaris maar naar het salaris van de Nederlandse minister-president. En dus is een Shakespearedrama een drama dat geschreven is door William Shakespeare en een shakespearedrama een drama dat geschreven is volgens de regels zoals die gehanteerd werden door William Shakespeare.

De hoofdletter wordt ook behouden als een instelling of een merk genoemd wordt naar een persoon: een Philipslamp. Als het verband met de persoon is verzwakt, verliest de samenstelling haar hoofdletter. Een Beatlesplaat is een plaat gemaakt door The Beatles, beatlehaar is haar zoals The Beatles, maar gedragen door iemand anders.

Samenstellingen met de naam van een uitvinder of ontdekker krijgen een kleine letter: de coopertest en montessorionderwijs. Maar als we de naam los gebruiken om expliciet naar de uitvinder of ontdekker te verwijzen, behouden we de hoofdletter.  We schrijven dus: zij heeft alzheimer maar ook: Zij heeft de de ziekte van Alzheimer.

En dan klagen mensen nog over de complexiteit van de spellingsregels! U ziet: volgend jaar gewoon meedoen, zo moeilijk is het niet.

Bekijk de leidraad zelf

Correct Nederlands

Aanstaande woensdag verzorg ik in Uithuizermeeden een training Verzorgd Nederlands. Het is een try-out voor meer trainingen hier in het hoge Noorden. ‘Hé Sorgdrager,’ zie ik u denken, ‘de namen van windstreken schrijven we met een kleine letter!’ Ja, dat klopt maar als we er een geografisch, economisch of politiek gebied mee bedoelen, gebruiken we een hoofdletter. Dus: ‘Het hoge Noorden begint ten noorden van Groningen.’

De Volkskrant – trots sponsor en facilitator van het Groot Dictee der Nederlandse taal – laat enkele deelnemers aan het woord over het belang van correcte spelling.  Wat mij opvalt in hun redenering is vooral dat correctheid geen doel op zich is. Waar het om gaat zijn drie dingen:

  • spelfouten leiden af
  • een tekst is heel vaak een visitekaartje
  • spelfouten zijn slecht voor het imago

Het blijft jammer dat het allemaal zo defensief is geformuleerd. Daarom heb ik het liever over verzorgd Nederlands. Dat is Nederlands waaraan de lezer ziet dat de afzender er aandacht aan besteedde. Zoals Hilco Buisman (47), eigenaar snackbar Rian in Hardenberg:

‘Ik ben geen spellingspecialist, maar let er zeker op. Klanten spreken me aan als er iets verkeerd op de kaart staat. Sjasliek, dat kan je wel op vier manieren schrijven. Dan kijk ik hoe het op de verpakking staat. En of het een beetje oogt, wat ik er dan van maak. Want ja, dat telt ook hè?’

In Hardenberg heb ik veel trainingen verzorgd maar ik kan niet zeggen dat ik snackbar Rian ken. Eigenlijk wel jammer want ik had graag het gesprek gebracht op de spelling van kroketje, frikandel en berenhap naast frikadel, croquet en beregoed. Maar er is in Uithuizermeeden wel café-petit-restaurant Royal. Misschien dat ik daar maar eens langs ga.